از تراریختهها چه میدانیم؟ (قسمت اول: شناخت پایه و یک سؤال حیاتی
در این مقاله به تعریف ساده تراریخته یا GMO میپردازیم و با نگاهی به اسرار ناشناخته ژنوم انسان و موجودات زنده، این سؤال حیاتی را مطرح میکنیم: آیا دانش کنونی بشر برای دستکاری در بنیادیترین سازوکار حیات، کافی است؟
تراریخته (دستکاری ژنتیکی شده) یعنی چه؟
در دنیای پیچیده فناوری زیستی، عبارت «تراریخته» یا «محصول دستکاری شده ژنتیکی» (GMO) به کرات شنیده میشود. اما واقعاً تراریخته به چه معناست؟
به زبان ساده، فرآیند ایجاد یک موجود تراریخته، شبیه به یک جراحی میکروسکوپی دقیق است. در این فرآیند، یک قطعه مشخص از «دیانای» (ماده ژنتیکی) یک جاندار، یا یک ژن کامل که مسئول بروز یک صفت خاص است (مانند مقاومت به سرما یا یک آفت)، جداسازی شده و به طور مصنوعی به درون مجموعه ژنها (ژنوم) یک موجود کاملاً متفاوت وارد میشود. موجود حاصل از این پیوند ژنی، که اکنون دارای توانایی جدیدی است، «تراریخته» نامیده میشود. به طور خلاصه، به این موجودات GMO یا «موجودات اصلاح شده ژنتیکی» نیز گفته میشود. هدف اولیه از این فناوری، معمولاً ایجاد محصولاتی با بازدهی بالاتر، مقاوم در برابر آفات یا با ارزش غذایی بهتر است.
آیا اطلاعات بشر از ژنوم خود و موجودات زنده دیگر کامل است؟
این سؤال، قلب تپنده بحث درباره ایمنی و عواقب درازمدت فناوری تراریخته است. برای پاسخ به آن، باید نگاهی عمیقتر به دنیای شگفتانگیز و پیچیده ژنتیک بیندازیم.
· رمزگشایی از ژنوم انسان: مطابق آخرین یافتههای علمی، در هر سلول از بدن انسان، بین ۱۹,۰۰۰ تا ۲۰,۰۰۰ ژن شناسایی شده است (که تردید در مورد عملکرد حدود ۱,۰۰۰ عدد از آنها کم نیست). شاید جالب باشد که بدانید این تعداد ژن، تنها حدود ۱.۵ درصد از کل دیانای انسان را تشکیل میدهند. این یعنی ما تازه توانستهیم نقشه بخش بسیار کوچکی از وجود ژنتیکی خود را بخوانیم.
· اقیانوس ناشناختهها: ژنوم انسان از حدود ۶ میلیارد جفت نوکلئوتید (واحدهای سازنده دیانای) تشکیل شده است. دانشمندان اعتراف میکنند که درباره عملکرد و نقش بیش از ۹۸ درصد از این ژنوم، هنوز اطلاعات دقیق و کاملی در دست نیست. این بخش عظیم، که زمانی “دیانای ناخواسته” نامیده میشد، اکنون میدانیم که احتمالاً حاوی عناصر تنظیمکننده پیچیده، ژنهای غیرکدکننده با وظایف نامشخص و رازهای بسیاری است که بر سلامت و بیماری ما تأثیر میگذارند.
· حالا نوبت سایر موجودات است: این کمبود اطلاعات تنها مختص انسان نیست. تاکنون درباره عملکرد و وظایف بیش از ۹۰ درصد ژنوم بسیاری از گیاهان و موجودات زنده دیگر که پایه و اساس تولید محصولات تراریخته هستند (مانند ذرت، سویا یا پنبه) نیز ابهامات فراوانی وجود دارد. ژنوم این موجودات نیز دارای میلیونها نوکلئوتید است که هیچکس به طور قطع از نقش دقیق آنها آگاه نیست.
سؤال بنیادین: تداخل در یک سیستم ناشناخته
حال با در نظر گرفتن این حقایق، سؤال اساسی و حیاتی اینجاست:
آیا منطقی و ایمن است که در سیستمی به پیچیدگی ژنوم یک موجود زنده، که شناخت کافی از عملکرد بیش از ۹۰ درصد آن نداریم و این سیستم مستقیماً با مرگ، حیات و سلامتی موجود در ارتباط است، در مقیاسی وسیع دستکاری کنیم؟
وقتی یک ژن بیگانه را به درون این مجموعه چند میلیاردی از نوکلئوتیدها تزریق میکنیم، در واقع آن را در میان هزاران جزء ناشناخته (از نظر عملکردی) رها میسازیم. ما به درستی نمیدانیم که این ژن جدید چگونه با شبکه پیچیده و تنظیمشده ژنومی میزبان تعامل خواهد کرد. آیا این تداخل، باعث بیداری یا خاموشی ناخواسته ژنهای دیگر نمیشود؟ آیا ممکن است منجر به تولید پروتئینهای جدید و ناشناخته (که بالقوه حساسیتزا یا مضر هستند) گردد؟ و مهمتر از همه، آیا میتوانیم با قطعیت از عدم بروز عوارض درازمدت این دستکاری بر سلامت مصرفکنندگان و محیط زیست صحبت کنیم؟
این پرسشها به معنای رد مطلق فناوری نیست، بلکه یادآوری ضرورتی است برای احتیاط، شفافیت و پژوهشهای مستقل و طولانیمدت قبل از ورود گسترده این محصولات به زنجیره غذایی انسان. در قسمتهای بعدی این سری مقالات، به بررسی بیشتر مزایا، معایب و مباحث ایمنی پیرامون محصولات تراریخته خواهیم پرداخت.
دیدگاه شما